İş hukukunda esas çalışma modeli, belirsiz süreli ve tam zamanlı iş sözleşmesidir. Bunun dışında kalan modeller istisnai olup, esnek çalışma da bunlardan biridir. Esnek çalışmaya ilişkin düzenlemeler hemen her istihdam ve kalkınma paketinde önerilmekteyse de, çalışanlar yönünden hak ihlali riski doğduğundan, uzlaşma her zaman sağlanamamaktadır.

Çalışma günlerinin, saatlerinin hatta işyerinin ve işverenin dahi değişebildiği çalışmalar genel olarak “esnek çalışma modelleri” içinde kalır. Uzaktan çalışma, kısmi süreli çalışma, vardiya modeli, denkleştirme uygulaması gibi modeller esneklik kapsamı içindedir.

Esnek modellerin çalışan açısından avantajı, çalışma saatlerinin düzenlenebilir olması ve istihdam kolaylığı olarak düşünülebilir. Fakat özellikle kısmi süreli çalışmalarda gelir ve prim ödeme gün sayısı azalacaktır. Yanı sıra, işçilik haklarının korunmasında oluşabilecek açıklar, iş güvencesinden mahrum kalma gibi riskler de mevcuttur. İşveren açısından ise, çalışan maliyeti yönünden avantajlı gibi görülebilirse de, nitelikli personel yetiştirememe, verim ve performans düşüklüğü, personel bağlılığının sağlanamaması gibi olumsuz etkiler görülebilir.

Esnek çalışma modelleri işveren tarafından ayrı ve belirli prosedürlere uyulmasını zorunlu kılar. Bunlara uyulmaması çalışan haklarının ihlaline yol açabilir. Bu ihlaller hem çalışanlar tarafından dava konusu edilebilmekte, hem de Çalışma Bakanlığı tarafından maddi yaptırımlara sebep olmaktadır. İşverenin gözden kaçırdığı veya eksik uyguladığı bir kural, kısa vadeli bir tasarruf sağlayabilirse de, dava veya ihbar konusu edildiği takdirde işverenin çok daha büyük zararına sebep olabilir.

Esnek çalışmanın en sık gündeme gelen örnekleri olarak kısmi süreli çalışma ve geçici iş ilişkisi sayılabilir. Son açıklanan istihdam paketinde yer aldığı için belirli süreli iş sözleşmesini de kısaca özetlemeye çalıştık.

I. Kısmi Süreli Çalışma

Kısmi süreli çalışma, yarı zamanlı veya “part time” çalışma olarak da anılır. Kısmi süreli çalışanlar, tam zamanlı çalışanlar gibi, iş güvencesi hükümlerinden faydalanır.

Kısmi süreli çalışmada ücret, sosyal haklar ve primler çalışma süresine göre hesaplanarak ödenir. Çalışma süresi ise gün cinsinden, 30 gün içindeki toplam çalışma süresinin günlük çalışma saati olan 7,5’a bölünmesiyle hesaplanır. Örneğin 30 gün içinde toplam 90 saat çalışmış olan bir işçi, 90/7,5=12 gün çalışmış olacaktır. Yani bu işçi için 30 günde ödenen uzun ve kısa vadeli sigorta primleri aslında 12 günlük olacaktır.

Tam zamanlı çalışana ihtiyacı veya bütçesi olmayan işverenler ya da kısmi zamanlı iş arayan çalışanlar, bu yolu halihazırda kullanabilmektedir. Açıklanan son kalkınma paketinde ise bu çalışmayı “tercih eden” işçilere gelir vergisi muafiyeti tanınacağı belirtilmiştir.

Kısmi süreli çalışmanın işçi yönünden olumsuz sonuçlarına örnek vermek gerekirse; emekli olmak için 7200 gün çalışmış olması gereken bir kişi, 7200 güne ayda 30 değil 12 günlük çalışmayla erişmeye çalışacaktır. Bu açığın isteğe bağlı sigortalılık ile kapatılması uygulamada mümkün değildir. İsteğe bağlı sigortalılıkta hem 9000 gün çalışma süresine ulaşmak gerekir, hem de sigorta primi aylık kazancın %32’sidir ve bunun tamamını isteğe bağlı sigortalı öder. Yani gelir vergisi muafiyeti, çalışanın gelirinin daha az azalmasını sağlayabilir fakat sosyal güvenceyle ilgili bir fayda sağlamaz ve emeklilik hesabındaki dezavantajı etkilemez.

II. Geçici İş İlişkisi

Geçici iş ilişkisi, 2016 yılındaki kanun değişikliğine kadar yalnızca bir işverenin kendi çalışanını aynı holding veya şirketler grubu içindeki başka bir işverene ödünç vermesiyle kurulabiliyordu. Buna “gerçek anlamda (mesleki olmayan) geçici iş ilişkisi” denmektedir. 2016’da yapılan kanun değişikliği ile, geçici iş ilişkisinin özel istihdam büroları aracılığıyla kurulmasına da imkan verilmiştir. Buna ise “mesleki anlamda geçici iş ilişkisi” denmektedir. Bu modelde esas olan, geçici işverenin belirli bir konudaki personel ihtiyacının geçici olmasıdır. Kalıcı ve sürekli bir ihtiyacın geçici personelle yürütülmesi kanuna aykırıdır.

1. Gerçek Anlamda (Mesleki Olmayan) Geçici İş İlişkisi

Bu ilişki 3 taraflıdır. Örneğin A kişisi X şirketinde çalışmaktayken, X ile arasındaki hukuki bağ kesilmeden, iş görme edimini geçici olarak Y şirketinde yerine getirmektedir. X ve Y aynı holding veya şirketler grubu içinde bulunuyor olmalıdır.

Gerçek anlamda geçici iş ilişkisi mutlaka yazılı olarak ve çalışanın rızasıyla kurulur. Süre sınırı 6 aydır ve sözleşme en fazla iki kere yenilenebilir. Yani bu ilişkinin süresi, en fazla 6+6+6=18 ay olabilmektedir.

İş Kanununun md.7/son hükmüne göre, “İşçisini geçici olarak devreden işverenin ücret ödeme yükümlülüğü devam eder. Geçici iş ilişkisi kurulan işveren, işçinin kendisinde çalıştığı sürede ödenmeyen ücretinden, işçiyi gözetme borcundan ve sosyal sigorta primlerinden, devreden işveren ile birlikte sorumludur.”

2. Gerçek Anlamda (Mesleki Olan) Geçici İş İlişkisi

Bu ilişkinin tarafları özel istihdam bürosu ile geçici işverendir. Çalışan, özel istihdam bürosunun personelidir ve başka işverenlerde çalıştırılmak üzere istihdam edilmiştir. Yani burada aslında 3 farklı hukuki ilişki bulunmaktadır:

  • Çalışan – Özel istihdam bürosu arasında
  • Özel istihdam bürosu – Geçici işveren arasında
  • Çalışan – Geçici işveren arasında

Son derece detaylı olan bu modelde, doğum izni veya askerlik hizmeti için ayrılan çalışanlar, kısmi süreli veya mevsimlik çalışanlar, ev hizmeti görenler gibi farklı çalışma şekillerinde farklı kurallar söz konusudur. Bu çalışmamızda yalnızca ana hatlardan söz edilecektir.

Mesleki anlamda geçici iş ilişkisi, yalnızca mevsimlik tarım işleri ve ev hizmetleri için sınırsız olarak kurulabilir. Diğer hallerde sınır 4 aydır ve en fazla iki kere yenilenebilir. Bu modelle ilgili diğer sınırlamalar şu şekildedir:

  • Geçici iş ilişkisi, yalnızca işletmenin günlük işlerinden sayılmayan ve aralıklı olarak gördürülen işlerde kurulabilir.
  • Geçici işveren, sürenin sonunda aynı iş için altı ay geçmedikçe yeniden geçici işçi çalıştıramaz.
  • Toplu işçi çıkarılan işyerlerinde sekiz ay süresince, kamu kurum ve kuruluşlarında ve yer altında maden çıkarılan işyerlerinde geçici iş ilişkisi kurulamaz
  • Grev ve lokavt sırasında (kimi haller saklı kalmak kaydıyla) geçici işçi çalıştırılamaz.
  • İşyerinde ani iş artışı sebebiyle kurulan ilişkide, geçici işçi sayısı, geçici olmayan işçi sayısının dörtte birini geçemez. Ancak, on ve daha az işçi çalıştırılan işyerlerinde beş işçiye kadar geçici iş ilişkisi kurulabilir.
  • Geçici işveren, iş sözleşmesi feshedilen işçisini fesih tarihinden itibaren altı ay geçmeden geçici iş ilişkisi kapsamında çalıştıramaz.
  • Geçici işveren, geçici çalışan yönünden iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli önlemleri almak ve gerekli eğitimi vermekle yükümlüdür.

Her iki işveren de, geçici olsun olmasın, eşit davranma borcu konusunda bütün çalışanlara aynı şekilde sorumludur. Buna göre, çalışanlar arasında mesai saatleri, yemek ve servis imkanları gibi temel çalışma koşulları bakımından geçici olan – olmayan ayrımı yapılamaz.1

Mesleki anlamda geçici iş ilişkisinin çalışan yönünden başlıca riskleri ise şu şekildedir:

İlk olarak, ücret konusunda işverenlerin birlikte sorumluluğu düzenlenmemiştir. Çalışan ücretleri özel istihdam bürosunun sorumluluğundadır. Özel istihdam büroları, geçici iş ilişkisi kurma yetkisini alabilmek için Türkiye İş Kurumuna belirli bir teminat ödemek zorundadır. Türkiye İş Kurumu Kanununun 18. maddesine göre, çalışan ücretlerinin büro tarafından ödenmemesi halinde, işçi alacakları bu teminattan ödenir.

İş Kanununun 7. maddesinde, yukarıda anılan “Geçici işveren, geçici çalışan yönünden iş sağlığı ve güvenliği açısından gerekli önlemleri almak ve gerekli eğitimi vermekle yükümlüdür.” düzenlemesi mevcutsa da, Türkiye İş Kurumu Kanununun 19. maddesine göre, sosyal güvenlik ile iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili yükümlülükler halen esas olarak özel istihdam bürosunun üzerinde görünmektedir.

İş güvencesi yönünden de, çalışanlar aslen özel istihdam bürosu personeli olduğundan, olası bir fesihte işe iade davasının muhatabı özel istihdam bürosu olacaktır. Aynı şekilde, çalışanın feshe bağlı hakları da yine özle istihdam bürosunun sorumluluğundadır.

Geçici iş ilişkisi kurulurken yıllık izin, fazla çalışma gibi işin fiilen görülmesiyle ilgili hakların dikkatle düzenlenmesi gerekir. İzin kullanma ve fazla mesai ödemesi konusunda işveren sorumluluklarının somut olarak belirlenmesi, çalışanın hak kaybının önüne geçilmesi için son derece önemlidir.

Çalışanın hak kaybı yönünden önemli olan diğer bir husus, kıdem tazminatını hak ederek işten ayrılma halidir. İşverenden kaynaklı fesih halleri herhangi bir işverenden kaynaklanıyor olabilir. Bu ihtimallerin de sözleşmede açıkça düzenlenmesi çok önemlidir.

III. Belirli Süreli İş Sözleşmesi

Belirli süreli iş sözleşmesi, iş hukukunda istisnai bir sözleşme türüdür. Bunun sebebi, çalışana belirli bir süre iş garantisi veriliyor olsa da nihayetinde bir sınırının olması ve çalışanın iş güvencesinden yoksun bulunmasıdır.

Sözleşmeyi belirli süreli yapabilmenin temel şartı, ihtiyacın belirli ve yalnızca o süreye ilişkin olmasıdır. Buna “objektif sebep koşulu” denmektedir. Örnek olarak süresi belirli bir projenin yürütülmesi, sürekli çalışmakta olan bir personelin doğum iznine ayrılmış olması, işyerinde ortaya çıkan belirli ve geçici bir ihtiyacın görülmesi düşünülebilir.

Belirli süreli iş sözleşmesi mutlaka yazılı olarak yapılmalı, işin tanımı ve süresi de açıkça belirtilmelidir. Bu kurallara uyulmayan sözleşmeler belirsiz süreli sayılacaktır. Aynı şekilde, ikinci kez yenilenen belirsiz süreli iş sözleşmesi de, akdedildiği ilk günden itibaren belirsiz süreli sözleşme sayılır.

Belirli süreli iş sözleşmesinin sona ermesinde ihbar süresi verilmez ve ihbar tazminatı ödenmez. Sözleşmenin sona erme tarihi en baştan belli olduğundan önceden ihbar yükümlülüğü bulunmamaktadır.

Kıdem tazminatı ise, koşulları varsa, belirli süreli iş sözleşmesinde de ödenir. Eğer çalışanın 1 yıllık kıdemi dolmuşsa ve sözleşmenin yenilenmemesinin kıdem tazminatı ödenmemesini gerektiren özel bir sebebi yoksa, çalışana kıdem tazminatının ödenmesi gerekir. Yargıtay içtihatları bu yöndedir:

“Elbette kural olarak belirli süreli iş sözleşmesi kararlaştırılmış ve süre sonunda taraflardan herhangi biri fesih iradesini ortaya koymamış ise iş sözleşmesinin kendiliğinden sona ereceği açıktır. Ancak belirli süreli iş sözleşmesinin sona ermesinden önce taraflardan biri yenilememe iradesini ortaya koymuş ise burada yenilemeyen tarafın iradesine göre kıdem tazminatına hak kazanılıp kazanılamayacağı araştırılmalıdır. İşveren yenilememe iradesini göstermiş ve haklı nedene dayanmıyor ise bir yıllık kıdem koşulu gerçekleştiği takdirde kıdem tazminatı ödenmelidir.” 2

Bir yılın dolmasına bağlı diğer bir hak olan yıllık izin yönünden de yine, belirli ve belirsiz süreli sözleşmeler arasında bir fark bulunmamaktadır.

İş güvencesi hükümleri ise belirli süreli çalışanlara uygulanmaz. Bu çalışanlar, süresinden önce işten çıkarılsalar ve kanundaki diğer koşulları sağlasalar dahi işe iade davası açamaz. Süresinden önce fesih halinde ise bu feshin gerekçesi önemlidir. Kusurlu davranışıyla sözleşmenin süresinden önce sona ermesine ve diğer tarafın zararına sebep olan taraf, bu zararı gidermekle yükümlüdür.

Fesih işverenden gelmişse ve İş Kanunu’nun 25. maddesindeki hallerden birine dayanmıyorsa, çalışanın bakiye süreye ilişkin ücreti ödenecektir. Bakiye ücret, feshin çalışandan geldiği ve İş Kanunu’nun 24. maddesine dayandığı hallerde de ödenir. Fesih çalışandan gelmişse ve İş Kanunu’nun 24. maddesindeki hallerden birine dayanmıyorsa, çalışan bakiye ücretini talep edemez. Yanı sıra, çalışanın işi süresinden önce bırakması işverenin zararına sebep olmuşsa bu zararın da karşılanması gerekir.

Ücret ve zararın tazmini dışında, taraflar arasındaki sözleşmede süresinden önce fesih halinde cezai şart ödenmesi de düzenlenmiş olabilir. Cezai şartın talep edilebilmesi için yazılı sözleşmede mutlaka düzenlenmiş olması gerekir. Bu şekilde düzenlenmeyen cezai şartlar geçersizdir.

Sonuç

Esnek çalışma modelleri, teorik olarak bakıldığında taraflara iş koşullarını belirleme yönünden karşılıklı bir hareket alanı sağlıyorsa da, uygulamada koşul belirleme imkanı bulunmayan çalışanlar açısından büyük riskler taşımaktadır. Bu risklerin giderilmesi için etkili ve caydırıcı önlemlerin alınması zorunludur.

İş hukuku yalnızca normatif düzenlemelerle değil, ekonomik hayatın dinamikleriyle de şekillenir. İş hukukunun aktif yapısı gereği, eşit bir yapının kurulması yalnızca yargı eliyle sağlanamaz. Bu konuda devletlerin ekonomik ve idari politikaları çok önemli birer belirleyicidir. Kalıcı bir adalet ise, ancak toplumsal dönüşümle mümkündür.


1 2008/104/AT sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi,
http://www.casgem.gov.tr/dosyalar/kitap/5/dosya-5-3034.pdf, erişim tarihi 10.11.2020

2 Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2009/22355 E. 2011/34265 K. sayılı 03.10.2011 tarihli kararı

Kategoriler: İş Hukuku